Drugie życie dawnego cmentarza w Karczemkach. Ocalają pamięć o zapomnianej społeczności.
Źródło: Kamil Jankowski - Stowarzyszenie GiRP "Korzenie"
Ponad 40 wolontariuszy, dziesiątki godzin pracy, badania genealogiczne i archiwalne oraz odkrycie pozostałości dawnego kościoła. Stowarzyszenie Genealogów i Regionalistów Polskich „Korzenie” prowadzi w Karczemkach projekt, którego celem jest nie tylko uporządkowanie zabytkowego cmentarza ewangelickiego, ale przede wszystkim przywrócenie pamięci o ludziach, którzy przez pokolenia współtworzyli historię tej części Kaszub.
Jeszcze niedawno teren dawnego cmentarza ewangelickiego w Karczemkach był w dużej mierze zarośnięty i zapomniany. Pozostałości nagrobków kryły się wśród roślinności, a historia pochowanych tutaj ludzi pozostawała znana jedynie nielicznym. Mało kto zdawał sobie sprawę, że w tym miejscu znajdowała się również świątynia, która przez dziesięciolecia stanowiła centrum życia miejscowej społeczności ewangelickiej. W 2026 roku postanowiono to zmienić.
Inicjatorem przedsięwzięcia jest Stowarzyszenie Genealogów i Regionalistów Polskich „Korzenie”, które na realizację projektu „Kaszëbskô Spôdkowizna – ochrona cmentarza ewangelickiego w Karczemkach na Kaszubach” pozyskało 68 tys. zł dofinansowania z Narodowego Instytutu Dziedzictwa w ramach programu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego „Wspólnie dla dziedzictwa”.
Od początku założenie było szersze niż samo uporządkowanie terenu. Chodziło o ocalenie miejsca będącego ważnym świadectwem wielokulturowej historii regionu oraz o odtworzenie historii ludzi, którzy zostali tutaj pochowani. Prace objęły m.in. uporządkowanie terenu, usuwanie zbędnej roślinności, dokumentację zachowanych nagrobków, inwentaryzację cmentarza oraz badania genealogiczne i archiwalne. Równolegle prowadzono poszukiwania informacji o dawnych mieszkańcach Karczemek i okolic.
Dzięki profesjonalnej inwentaryzacji oraz badaniom genealogiczno-archiwalnym, prowadzonym m.in. przez członków Stowarzyszenia – Michała Wysockiego, Kamila Jankowskiego i Dominika Cymana – możliwe stało się częściowe odtworzenie listy osób spoczywających na nekropolii. Każde odnalezione nazwisko oznaczało kolejny krok w przywracaniu pamięci o konkretnym człowieku i jego rodzinie.
Karczemki, dawniej Friedenau, były częścią większego krajobrazu osadniczego i religijnego tej części Pomorza. Ewangelicka społeczność zamieszkiwała nie tylko samą miejscowość, ale również okoliczne wsie i majątki – między innymi Dobrzewino, Kielno, Koleczkowo, Bojano, Kowalewo, Banino czy Barniewice. Jej dzieje tworzyli gospodarze, rzemieślnicy, leśnicy, rodziny ziemiańskie i właściciele majątków. Wśród rodów związanych z miejscowym krajobrazem własnościowym znajdowali się między innymi Siewertowie, Boelcke i Dixowie, a z regionem związany był również gdański ród Hevelke, którego członkiem był słynny astronom Jan Heweliusz.
W 1847 roku Carl Siewert, właściciel ziemski związany z Karczemkami i Dobrzewinem, wsparł miejscową społeczność, przekazując znaczną sumę oraz grunt pod budowę świątyni i założenie cmentarza. Wsparcia udzielił również właściciel ziemski z Kielna, przedstawiciel rodziny Dix. Przez kolejne dziesięciolecia cmentarz stawał się miejscem pochówku kolejnych pokoleń mieszkańców okolicy.
Dramatycznym przełomem w historii Karczemek był rok 1945. Wraz z końcem II wojny światowej zakończyło się funkcjonowanie wielopokoleniowej społeczności ewangelickiej. Część mieszkańców opuściła swoje domy w obliczu nadciągającego frontu, inni zostali w kolejnych miesiącach wysiedleni. Zmienił się również dotychczasowy porządek własnościowy – opuszczone gospodarstwa i majątki przechodziły pod administrację polską i były przekazywane nowym użytkownikom. W ciągu kilku miesięcy zniknęła społeczność, która przez pokolenia współtworzyła krajobraz Karczemek, Dobrzewina, Kielna, Bojana, Barniewic i okolic.
W 1946 roku rozebrano dawny kościół. Z czasem zacierały się również ślady jego mieszkańców. Pozostały jednak domy, gospodarstwa, drzewa, drogi, nagrobki i cmentarze – materialne świadectwa świata, który zakończył się w 1945 roku.
Dziś, dzięki przeprowadzonym pracom, możemy ponownie odczytywać nazwiska wyryte na kamieniach i łączyć je z dokumentami przechowywanymi w archiwach oraz księgach parafialnych. Jednym z najważniejszych rezultatów tegorocznych prac było odsłonięcie i udokumentowanie pozostałości fundamentów dawnej świątyni.
Po raz pierwszy od jej rozbiórki w 1946 roku można było dokładniej rozpoznać układ przestrzenny budynku. Badania terenowe pozwoliły skonfrontować zachowane relikty z informacjami znajdującymi się w źródłach historycznych. Kościół był jednak tylko jednym z elementów większego założenia. Wokół niego przez dziesięciolecia toczyło się życie lokalnej społeczności – tutaj spotykali się mieszkańcy, zawierano małżeństwa, chrzczono dzieci i żegnano zmarłych, których groby do dziś znajdują się na sąsiadującej nekropolii.
Prace nie byłyby możliwe bez zaangażowania wolontariuszy. W działania na cmentarzu włączyło się ponad 40 osób – mieszkańców Karczemek, Dobrzewina, Chwaszczyna, Bojana, Koleczkowa i Kielna. Pomagali również uczniowie Społecznej Szkoły Podstawowej w Dobrzewinie-Karczemkach, młodzież z Niepublicznej Szkoły Podstawowej „Nowy Świat” w Gdańsku Osowej, harcerze z 12 Pomorskiej Drużyny Harcerzy „Rota” im. Jana III Sobieskiego czy Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza z Kielna. Wsparcia udzieliły także lokalne firmy – Smart Rental z Bojana, Pizzeria Placek&Buła z Dobrzewina, Pizzeria Ogień i Woda z Kielna czy Bar „Przedmieście z Karczemek. Roślinność nasadzoną na nagrobkach przekazały m.in. Szkółka Drzew i Krzewów „Cyrzan” z Chwaszczyna czy Sklep Ogrodniczy „Iglak” z Koleczkowa. Dla młodych ludzi była to nie tylko praca społeczna, ale także wyjątkowa lekcja historii. Zamiast poznawać przeszłość wyłącznie z podręczników, mogli własnymi rękami odsłaniać jej materialne ślady.
Lubisz czytać, oglądać co przygotowaliśmy?
Wesprzyj naszą redakcję w działaniu! Przez Twoją pomoc możemy się rozwijać.
Kontakt SZEMUD24.PL - Masz ciekawą historię do opowiedzenia?
Jeśli byliście świadkami interesującego zdarzenia lub macie temat, który chcielibyście, aby nasza redakcja poruszyła, zapraszamy do kontaktu! Napiszcie do nas na adres biuro@szemud24.plzostawcie wiadomość na naszym Facebook`u lub zadzwońcie pod numer +48 789 788 183. Czekamy na Wasze wiadomości!
